Agroturystyka jako perspektywiczna funkcja aktywizacji wsi sudeckiej

19 czerwca 2002

dr Izabela Kurtyka
AR we Wrocławiu

Historyczne opóźnienie gospodarczego rozwoju kraju, w tym również rolnictwa i obszarów wiejskich, oraz niedorozwój infrastruktury technicznej w poważnym stopniu ograniczają możliwości rozwoju wsi i rolnictwa w Polsce. Ujawniło się to ze szczególną ostrością w pierwszych latach przechodzenia do gospodarki rynkowej. Wadliwy system ekonomiczny w latach 1950 - 1989 i polityka industrializacji kosztem rolnictwa oraz głęboki kryzys zbytu, spadek produkcji i opłacalności rolnictwa w pierwszych latach transformacji - skutecznie hamowały zmiany na wsi i w rolnictwie [5]. Coraz większego znaczenia nabiera więc problem wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich. Rozwój taki dokonywał się w wielu krajach Europy Zachodniej [1].

Praktyka ostatnich lat dowodzi, że o sprawności gospodarowania w rolnictwie rozstrzyga przedsiębiorczość, będąca cechą charakteryzującą osoby pracujące w rolnictwie i umożliwiająca działania zgodne z wymaganiami rynku. Tak więc w gospodarstwie o strategii prorynkowej obok trzech, nie tracących na aktualności czynników produkcji pojawiają się funkcje przedsiębiorstwa [3].

Analiza w zakresie aktywności mieszkańców wsi i ich przedsiębiorczości wskazuje, że proces rozwoju obszarów wiejskich w Polsce postępuje powoli, ale zmierza w kierunku rozwoju infrastruktury oraz działalności produkcyjno-usługowej. Rozwój ten wynika z potrzeby przemian strukturalnych rolnictwa i zapewnienia zatrudnienia wzrastającej liczbie ludności wiejskiej nie związanej z rolnictwem, ale także pracującej w rolnictwie ze względu na brak innych możliwości.

Rosnąca różnica zamożności naszego społeczeństwa na niekorzyść mieszkańców wsi powoduje, że ludność wiejska aktywizuje się gospodarczo, aby żyć na równym poziomie z ludnością miejską. Działalność czysto rolnicza w obecnej sytuacji ekonomicznej jest często na granicy opłacalności. Działalność poza rolnictwem jest receptą na lepsze życie, często zaś wymuszona sytuacją w jakiej znalazło się wielu rolników [6].

Działalność pozarolnicza wpływa na ekonomikę gospodarstwa rolnego, zwłaszcza dotyczy to dochodowości, produkcyjności, płynności finansowej oraz stopnia wykorzystania własnej siły roboczej. Powoduje ona również aktywizację życia społeczno-gospodarczego, przeciwdziałanie wyludnianiu się wsi i miejscowości, zmiany sposobów i warunków życia oraz kształtowanie nowego modelu konsumpcji miejscowej ludności jak również, aktywizacji rozwoju gospodarczego na zasadzie sprzężenia zwrotnego [4].

Szczególny postęp obserwuje się w rozwoju agroturystyki. Rozwój agroturystyki jako jednej z form pozarolniczej działalności gospodarczej stwarza wiele korzystnych warunków, zarówno dla wsi i rolnictwa, jak i dla samych rolników.

Agroturystyka znalazła podatny grunt w byłym województwie wałbrzyskim i jeleniogórskim. Obszary sudeckie spośród innych rejonów górskich w Polsce mają najkorzystniejsze warunki naturalne do produkcji rolniczej, lecz mimo to właściciele gospodarstw rodzinnych realizując klasyczne kierunki produkcji rolniczej o znacznym stopniu ekstensywności organizacji produkcji, nie są w stanie zapewnić rodzinie wiejskiej odpowiedniego poziomu dochodów. Gospodarstwa te w swej istniejącej strukturze ekonomiczno-organizacyjnej pozbawione wsparcia z tytułu upośledzonego naturalnego usytuowania, bez niekonwencjonalnych rozwiązań i specjalnego traktowania nie są w stanie przetrwać.

Naturalne warunki tych regionów z jednej strony nie sprzyjają produkcji rolniczej, z drugiej zaś stanowią podłoże do rozwoju pozarolniczych działalności jakimi są agroturystyka i turystyka wiejska, zmieniając jednocześnie monofunkcyjną polską wieś górską w wielofunkcyjną.

Obecnie na terenie byłego województwa wałbrzyskiego i jeleniogórskiego powstało już kilkaset takich gospodarstw. Właściciele tych przedsięwzięć (gospodarze) wynajmują pokoje we własnych mieszkaniach, udostępniają teren na pola namiotowe i kempingi. Oferują wyżywienie sporządzone z własnych, świeżych, zdrowych produktów (nabiał, owoce, warzywa, mięso różnego gatunku). Atrakcją są tu również potrawy regionalne. Klienci niejednokrotnie mają możliwość zetknięcia się a nawet włączenia się w prace gospodarskie. Tak bliski kontakt z wsią, jej mieszkańcami i panującymi tam tradycjami jest ogromnym urozmaiceniem dla tych przede wszystkim, którzy nigdy nie zetknęli się z nią.

Turyści przebywający w gospodarstwie agroturystycznych mają możliwość korzystania z licznych szlaków turystycznych i wypożyczalni sprzętu turystycznego, zwiedzania parków krajobrazowych, zabytków historycznych, pragnienie zaś mogą zaspokoić w licznych pijalniach wód mineralnych. Gospodarze niejednokrotnie dysponują własnymi stawami hodowlanymi, gdzie "zapaleni" wędkarze mogą oddać się bez reszty swemu hobby. Znajdzie tu też odprężenie miłośnik koni i jazdy konnej, ponieważ wielu rolników oferuje ten rodzaj atrakcji. Zagrody wiejskie proponują jeszcze inne sposoby czynnego wypoczynku tj. uczestnictwo w polowaniu na leśną zwierzynę, oraz pływanie w kąpieliskach [2]. Tabela 1 przedstawia charakterystykę świadczonych usług gospodarstw agroturystycznych w Sudetach oraz wybrane walory najbliższego otoczenia.

Tabela 1
Charakterystyka świadczonych usług w gospodarstwach agroturystycznych w Sudetach

Wyszczególnienie Liczba gospodarstw
Woj. wałbrzyskie Woj. jeleniogórskie Ogółem Sudety
Liczba gosp.  agroturystycznych 116 69 185
Zakres świadczonych usług:
- pokoje do wynajęcia
- pole namiotowe
- możliwość korzystania z kuchni  gospodarza
- wyżywienie u gospodarza
- jazda konna
- teren atrakcyjny turystycznie
- zabytki
- łowienie ryb
- polowanie
- wypożyczalnia rowerów
- kąpielisko
- trasy narciarskie
- lasy grzybowe
- gospodarstwa ekologiczne
- PKS
- PKP
 
113
20
 
95
75
42
107
70
81
62
15
36
74
107
2
82
21
 
55
29
 
24
44
19
44
34
18
9
4
13
14
40
9
19
5
 
168
49
 
119
119
61
151
104
99
71
19
49
88
147
11
101
26

Badania przeprowadzone w 36 gospodarstwach agroturystycznych położonych na terenie byłego województwa wałbrzyskiego i jeleniogórskiego w latach 1997 i 1998 wykazały, iż wielkość gospodarstwa nie jest czynnikiem decydującym o podejmowaniu działalności alternatywnej. Działalność agroturystyczną prowadzą zarówno gospodarstwa o małej jak i dużej powierzchni (min. 1,2 ha UR, max. 107, 6 ha UR). Badania te wskazują na największą aktywność w tym zakresie gospodarstw pow. 20 ha i do 5 ha. Analizowane gospodarstwa posiadały duże zasoby siły roboczej (średnio 2,3 robotników pełnozatrudnionych w 1997 r. i 1,7 w 1998 r.).

Rozpoczynając działalność agroturystyczną rolnicy korzystali przede wszystkim z własnych oszczędności, rzadko z kredytu bankowego. Około 86 % środków przeznaczonych na inwestycje stanowił kapitał własny i tylko 14 % kapitał obcy. Średnia wielkość zaangażowanych środków gospodarzy ukształtowała się na poziomie 33,38 tys. zł. Z kredytu bankowego skorzystało 5 rolników, a średnia kwota zaciągniętego długu wynosiła 28 tys. zł. Przyczyną takiego stanu jest zbyt wysokie oprocentowanie kredytów i związane z tym obciążenie spłatą odsetek oraz brak zabezpieczenia kredytowego.

Dominującą grupą wśród właścicieli gospodarstw prowadzących działalność pozarolniczą byli rolnicy w wieku od 41 do 50 lat, którzy stanowili 45 % badanej zbiorowości. Mniej liczną grupę reprezentowali kwaterodawcy w wieku powyżej 50 lat (28 %).

Średnia wieku właścicieli gospodarstw agroturystycznych wynosiła 46 lat (od 28 do 69 lat), w tym mężczyźni 47 lat, kobiety 44 lata. Fakt posiadania rodziny i jej wielkość jest czynnikiem wpływającym na podjęcie decyzji o rozpoczęciu działalności alternatywnej. Średnia liczba członków rodziny wynosiła 3 (od 1 do 7 osób w gospodarstwie). Przeciętne rodziny posiadały 2 dzieci, średnio w wieku 15 lat (od 0,5 do 29 lat).

Istotnym elementem oferty turystycznej jest baza noclegowa i żywieniowa. Wszystkie objęte badaniem gospodarstwa zapewniły swoim usługobiorcom zakwaterowanie w pokojach lub udostępniły miejsce na pole namiotowe (2 gospodarstwa w tej populacji). Gospodarstwa te dysponowały średnio 4 pokojami do wynajęcia (30 % zbiorowości - 2 lub 3 pokoje, 59 % - 4 lub 5, 6 % powyżej 5 pokoi). Takie przytulne i kameralne zakwaterowanie w małej skali powoduje, że agroturystyka jest przeciwieństwem "turystyki masowej" pozbawionej intymności i kontaktu z miejscową ludnością. Zjawiskiem tym rządzą również przyczyny ekonomiczne. Gospodarstwa wynajmujące do 5 pokoi we własnym budynku mieszkalnym w gospodarstwie rolnym na terenie wiejskim oraz świadczące usługi gastronomiczne dla swoich gości zwolnione są z płacenia podatku dochodowego (art. 21 pkt 43 ustawy o podatku dochodowym) [7].

Struktura użytków rolnych badanych gospodarstw była charakterystyczna dla rejonu górskiego, średnio około 45 % UR stanowiły użytki zielone. Produkcję roślinną i zwierzęcą cechował wyraźnie ekstensywny charakter. Uprawiane były tu głównie zboża (pszenica), które jako jedyne z roślin towarowych dają w tych warunkach niekiedy dobre plony i relatywnie opłacalne ceny. Produkcja ta charakteryzuje się niskimi nakładami pracy żywej i uprzedmiotowionej. Niewykorzystane zasoby mogą być przesunięte do działalności dodatkowych. W gospodarstwach realizowany był chów ekstensywnego bydła opasowego. W niektórych obiektach w ogóle zaniechano produkcji zwierzęcej. Nadmiar siły roboczej może być więc wykorzystany w działalności agroturystycznej a znaczne areały użytków zielonych zagospodarowane jako tereny sportowo-rekreacyjne dla wczasowiczów i turystów.

W badanych gospodarstwach wskaźniki produkcyjności i dochodowości były bardzo niskie (tabela 2). W niektórych przypadkach produkcja rolnicza przynosiła straty. Produkcja końcowa brutto w przeliczeniu na 1 ha użytków rolnych wynosiła średnio w 1997 r. 1,33 tys. zł (od 0,00 do 2,38 tys. zł ), natomiast w 1998 r. 1,71 tys. zł (od 0,00 do 4,10 tys. zł). Trudne warunki naturalne rejonu górskiego spowodowały, że obie zbiorowości uzyskały około 53 % w 1997 r. i 65 % w 1998 r. średniej produkcyjności końcowej brutto wytworzonej na 1 ha użytków rolnych w przeciętnym gospodarstwie indywidualnym prowadzącym rachunkowość rolną wg IERiGŻ.

Dochód rolniczy brutto na 1 ha UR stanowił zaledwie 23 % w 1997 r. i 22 % w 1998 r. średniej dochodowości gospodarstw indywidualnych w Polsce. W 1997 r. średni dochód rolniczy badanych gospodarstw przyjął wartość ujemną (- 0,01 tys. zł na 1 ha UR), w roku 1998 kształtował się na poziomie 0,04 tys. zł. W obu przypadkach wystąpiło duże zróżnicowanie od - 4,21 tys. zł do 0,50 tys. zł w 1997 r. oraz od - 5,30 tys. zł do 2,23 tys. zł w 1998 r. Gospodarstwa prowadzące rachunkowość wypracowały średni dochód netto na 1 ha UR w wysokości kolejno 0,92 tys. zł i 0,94 tys. zł.

Tabela 2
Efektywność ekonomiczna brutto i netto [tys. zł/1 ha UR]

Lp.

Wyszczególnienie

1997 1998
X min. max. Polska* X min. max. Polska*
tys. zł / 1 ha UR
1 Produkcja końcowa brutto 1,33 0,00 2,38 2,49 1,71 0,00 4,10 2,63
2 Dochód rolniczy brutto 0,30 - 3,28 1,05 1,28 0,29 - 4,76 2,64 1,35
3 Dochód rolniczy netto - 0,01 - 4,21 0,50 0,92 0,04 - 5,30 2,23 0,94
4 Dochód osobisty 0,50 - 0,02 11,91 2,05 1,18 - 0,03 43,03 1,94
5 Przychód spoza gospodarstwa 0,51 0,01 11,91 1,13 1,14 0,01 48,25 1,00

* przeciętne gospodarstwo indywidualne prowadzące rachunkowość rolną wg IERiGŻ

Kategoria dochodu rolniczego netto została przeliczona na 1 godzinę pracy w gospodarstwie rolnym (tabela 3). W 1997 r. nie przyniosła ona średnio żadnego dochodu (- 10 groszy), natomiast w 1998 r. wartość ta wyniosła 20 groszy i była mniejsza o 95 % od średniego dochodu rolniczego netto na 1 godzinę pracy w przeciętnym gospodarstwie indywidualnym w Polsce. Dochód rolniczy netto, w drugiej populacji gospodarstw, przypadający na 1 godzinę zaangażowanej pracy stanowił tylko 3,5 % stawki parytetowej. Produkcja roślinna i zwierzęca nie zapewniła więc opłaty pracy rolnika i jego rodziny na poziomie parytetowym. Stawka parytetowa za 1 godzinę pracy kształtowała się w latach 1997 i 1998 kolejno w wysokości: 4,79 zł i 5,63 zł [8].

Tabela 3
Porównanie dochodowości analizowanych gospodarstw agroturystycznych z wynikami gospodarstw indywidualnych w Polsce

Lp.

Wyszczególnienie

1997 1998
X Polska* X Polska*
1 Dochód rolniczy netto na 1 godzinę [zł] - 0,10 3,45 0,20 3,72
2 Dochód osobisty na 1godzinę [zł] 3,00 - 5,00 -
3 Dochód z działalności alternatywnej na 1 godz. [zł] 6,00 - 19,00 -

* przeciętne gospodarstwo indywidualne prowadzące rachunkowość rolną wg IERiGŻ

Wprowadzenie działalności agroturystycznej wpłynęło korzystnie zarówno na wykorzystanie zasobów pracy w gospodarstwie, jak również na wysokość uzyskiwanych dochodów w gospodarstwie.

Ekstensywny system organizacji produkcji oraz duże zasoby siły roboczej, spowodowały, że ten czynnik w dziale produkcji rolniczej w badanych gospodarstwach w 1997 r. wykorzystany był średnio w 62 %, a w 1998 r. w 86 %. Wprowadzenie działalności dodatkowej spowodowało, że wykorzystanie czynnika pracy ludzkiej wzrosło w pierwszej populacji gospodarstw o 25 %, natomiast w drugiej o 20 %.

W tabeli 2 przedstawiony został również dochód osobisty badanych gospodarstw. W skład dochodu osobistego wchodzą: dochód rolniczy, dochód z agroturystyki oraz inne dochody (renty, emerytury). Dochód osobisty w przeliczeniu na 1 ha UR wyniósł średnio, w pierwszej populacji gospodarstw 500 zł w drugiej zaś poziomie 1,18 tys. zł. Analizowana kategoria dochodu stanowiła 24 % w 1997 r. i 61 % średniego dochodu osobistego w przeliczeniu na 1ha UR, uzyskanego w gospodarstwach indywidualnych w Polsce prowadzących rachunkowość wg IERGiŻ. Na różnicę uzyskiwanych dochodów w badanych obiektach wpłynęła głównie działalność agroturystyczna. Przychody spoza gospodarstwa, w tym głównie przychody z działalności agroturystycznej pokrywały straty powstałe w sferze produkcji rolniczej. W 1997 r. wynosiły one średnio 510 zł na 1 ha UR i wahały się od 10 zł do 11,91 tys. W kolejnym roku analizy wielkość ta ukształtowała się na poziomie 1,14 tys. zł na 1 ha UR (od 10 zł do 48,25 tys. zł ).

W odniesieniu do stawki parytetowej średni dochód osobisty pierwszej grupy gospodarstw w przeliczeniu na 1 godzinę pracy stanowił równowartość 78 % przeciętnej płacy pracowników zatrudnionych w gospodarce narodowej, w drugiej zaś grupie 89 %. Wprowadzenie działalności agroturystycznej spowodowało iż jedna godzina zaangażowanej pracy w dziale rolniczym i dodatkowym przyniosła dochód zbliżony do stawki parytetowej. Dochód uzyskany w działalności dodatkowej pozwolił na opłatę pracy własnej na poziomie przeciętnej płacy osób zatrudnionych w gospodarce narodowej oraz częściową opłatę zaangażowanego kapitału własnego. Opłata pracy własnej w 1997 r. została pokryta w 155 % a w 1998 r. aż w 337 %.

Reasumując, działalność agroturystyczna wywierała pozytywny wpływ na dochodowość oraz wykorzystanie potencjału pracy w gospodarstwach rodzinnych położonych w Sudetach. Opłacalność tej formy przedsiębiorczości, przy dobrych wewnętrznych i zewnętrznych warunkach (zasoby materialne, dobra naturalne), spowodowała, że gospodarstwa często rezygnowały z niedochodowej produkcji rolniczej na rzecz rozwoju działalności agroturystycznej. Kierunek ten zgodny jest z koncepcjami strategicznymi rozwoju obszarów wiejskich usytuowanych w rejonach górskich.

Piśmiennictwo

[1] Janiak K.1996. Potrzeby i motywy podejmowania pozarolniczej działalności gospodarczej przez rolników. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego 1 :71-75;
[2] Kurtyka I. 1996. Kierunki usług agroturystycznych w gospodarstwach rolniczych Sudetów. Zeszyty Naukowe AR we Wrocławiu nr 303, Rolnictwo LXVIII : 245 -250;
[3] Makarski S. 1999. Uwarunkowania i rezultaty rozwoju przedsiębiorczości w agrobiznesie. Roczniki Naukowe SERiA Tom I , zeszyt 3, Rzeszów: 11-17;
[4] Nowakowska A. 1982. Ekonomiczne aspekty turystyki. Zag. Wybrane AE. Kraków. 52-58;
[5] Okuniewski J. 1997.: Przemiany obszarów wiejskich w Europie i w Polsce. [w:] Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania i możliwości wielofunkcyjnego rozwoju wsi w Polsce, red. nauk. Kodziński M., Rosner A. Wydawnictwo SGGW, Warszawa: 37;
[6] Ostrowski L.1994. Procesy transformacji infrastruktury rynku na wsi i w rolnictwie. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego 2: 28-37;
[7] Raciborski J. 1996.: Prawnik radzi. [w:] Turystyka na wsi , Dodatek do tygodnika Chłopska Droga: 3;
[8] Skarżyńska A., Augustyńska - Grzymek I. 1999.: Koszty jednostkowe i dochodowość produkcji rolniczej w gospodarstwach indywidualnych w 1998. Zagadnienia Ekonomiki Rolnictwa, 4 - 5: 120 - 167.


POWIĄZANE

Ponad 300 nowych miejsc pracy dla programistów i rozwijanie współpracy z poznańs...

18 lipca tego roku ruszy wypłata tzw. wyprawki szkolnej w ramach programu "Dobry...

Włocławska spółka prowadzi aktywne działania na polu edukacji prośrodowiskowej w...


Komentarze

Bądź na bieżąco

Zapisz się do newslettera

Każdego dnia najnowsze artykuły, ostatnie ogłoszenia, najświeższe komentarze, ostatnie posty z forum

Najpopularniejsze tematy

gospodarkapracaprzetargi
Nowy PPR (stopka)
Jestesmy w spolecznosciach:
Zgłoś uwagę